Yaz saati neden var ve onu kim kaldırdı

Yılda iki kez dünyanın kabaca üçte biri saatlerini oynatır ve kabaca üçte biri bundan şikâyet eder. Bu uygulama, kendisi için öne sürülmüş her gerekçeden daha uzun yaşadı; bu da kurum sözcüğünün makul bir tanımıdır.

Onu çiftçiler icat etmedi

Yaz saatiyle ilgili en inatçı efsane, çiftçilerin bunu istediğidir. İstemediler; tutarlı biçimde karşı lobi yaptılar. İnekler saat okumaz ve insan düzenini bir saat öne almak, karanlıkta sağmak ve çiyin samandan kalkmasını bir saat daha beklemek demektir.

Fikri 1895’te Yeni Zelandalı böcek bilimci George Hudson ortaya attı; işten sonra böcek toplamak için daha çok gün ışığı istiyordu. Ayrıca 1907’de İngiliz müteahhit William Willett, sabah gezintisini kısa kesmekten rahatsız olduğu için dile getirdi. İkisi de kimseyi ikna edemedi.

Hükûmetleri ikna eden savaş oldu. Almanya, aydınlatmada kömür tüketimini azaltmak için Nisan 1916’da benimsedi; Britanya haftalar içinde izledi, Amerika Birleşik Devletleri 1918’de. Gerekçe şuydu: akşam bir saatlik gün ışığı, lambaların yanmadığı bir saattir; savaş ekonomisinde bu, çıkarılmayan kömürdür.

Gerekçe durmadan değişti

Çoğu ülke Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra bıraktı, İkincisi sırasında yeniden benimsedi. 1945’ten sonra tablo parçalandı: Amerika’da eyaletler, hatta tek tek şehirler bağımsız karar veriyordu; bu da 1960’larda Ohio ile Batı Virginia arasındaki bir otobüs hattının elli altı kilometrede yedi saat değişimi geçmesine yol açtı. 1966 tarihli Uniform Time Act buna son verdi.

1970’lerin petrol krizi yeni bir enerji gerekçesi getirdi. 1980’ler ve 1990’lar ise bir perakende gerekçesi: akşam bir saat fazla gün ışığı, daha çok alışveriş, daha çok golf, daha çok mangal kömürü demektir. Amerikan yaz saatinin uzatılmasına dair lobi kayıtları bu konuda alışılmadık ölçüde açık sözlüdür.

Enerji gerekçesi iyi yaşlanmadı. Indiana’nın 2006’daki geçişi üzerine bir çalışma — ilçeler yaz saatini farklı zamanlarda benimsediği için doğal bir deney oluşmuştu — konut elektrik tüketiminin yüzde bir kadar arttığını buldu. Daha sıcak akşamdaki klima, artık tasarruf edilen aydınlatmadan ağır basıyor.

Aleyhindeki tablo

Biriken kanıtlar geçişle ilgilidir, farkla değil:

• Kalp krizleri, ilkbahar değişiminin ardından gelen pazartesi yaklaşık %24 artıyor, sonbahar değişiminden sonra da benzer oranda düşüyor.
• Ölümlü trafik kazaları, saatler ileri alındıktan sonraki günlerde ölçülebilir biçimde artıyor.
• Uyku kaybının ve sirkadiyen bozulmanın yatışması yaklaşık bir hafta, ergenlerde daha uzun sürüyor.

American Academy of Sleep Medicine, European Sleep Research Society ve başka ülkelerdeki muadilleri, kalıcı standart saat çağrısı yapıyor — politikacıların genelde uzandığı seçenek olan kalıcı yaz saati değil. Gerekçeleri şu: insanın sirkadiyen saatini akşam ışığı değil sabah ışığı kurar; kalıcı yaz saati ise süresiz karanlık kış sabahları demektir.

Onu kim bıraktı

Liste istikrarlı biçimde uzadı:

• Rusya — 2014’te kaldırdı; 2011’den itibaren kalıcı yaz saatiyle yapılan deneme karanlık kış sabahları ve hatırı sayılır bir hoşnutsuzluk üretmişti.
• Türkiye — 2016’da kaldırdı, kalıcı olarak UTC+3’te.
• Brezilya — onlarca yıl kullandıktan sonra 2019’da kaldırdı. Açıklanan gerekçe, tüketim kalıpları değiştikçe enerji tasarrufunun ortadan kalkmasıydı.
• İran — 2022’de kaldırdı.
• Meksika — 2022’de ülkenin büyük bölümünde kaldırdı; yalnızca Amerika sınırına yakın belediyelerde sürdürdü.
• Mısır — 2014’te kaldırdı, 2023’te geri getirdi. Her eğilim tek yönlü değildir.

Japonya, Hindistan, Çin, Singapur ile Afrika ve Güneydoğu Asya’nın neredeyse tamamı hiç kullanmadı. Ekvatora yakın ülkelerin buna pek sebebi yok: gün uzunluğu neredeyse hiç değişmez, dolayısıyla kaydırılacak bir şey de yoktur.

Avrupa Birliği’nin bitmemiş işi

2018’de Avrupa Komisyonu 4,6 milyon yanıt toplayan bir danışma yürüttü; yanıtların %84’ü kaldırmadan yanaydı. Avrupa Parlamentosu 2019’da mevsimsel saat değişimlerine 2021’den itibaren son verme yönünde oy kullandı.

Olmadı. Direktif her üye devletin kalıcı yaz ya da kalıcı kış saatinden birini seçmesini gerektiriyor ve bu seçimler bir yamalı bohça üretme tehdidi taşıyordu: kalıcı yaz saatindeki bir İspanya’nın yanında kalıcı kış saatindeki bir Portekiz, İber Yarımadası’na iki saatlik bir sınır çizerdi. Ortak pazarın zaman tutuşunu parçalamaktansa dosya bekletildi.

Dosya kıpırdamadıkça değişimler sürüyor. Avrupa Birliği’nin her dilimi aynı anda değişir — mart ve ekimin son pazarı 01:00 UTC’de — ve bu yüzden Lizbon, Berlin ve Helsinki, bunu yaparken farklı yerel saatler göstermelerine rağmen aynı anda kayar.

Bunun planlamaya etkisi

Pratik sonuç şudur: iki şehir arasındaki fark bir sabit değildir. Amerika Birleşik Devletleri, Avrupa’dan iki üç hafta önce ileri alır; o haftalarda New York, Londra’dan beş değil dört saat geridedir. Avustralya ile Yeni Zelanda ise tamamen ters yönde, nisan ve ekimde oynar.

Bu sınırları aşan yinelenen bir toplantınız varsa, kayacaktır. Güvenilir tek çözüm, onu bir tarafın yerel saatine sabitlemek ve öteki tarafın saat okumasının değişmesini kabul etmek; ya da UTC üzerinden planlayıp herkesin kendi çevirisini yapmasına izin vermektir. İkincisi sevilmez ama doğrudur.

Kalıcı yaz saati denemesi

Mevcut düzene alternatiflerin ikisi de denendi; biri aynı sonuçla iki kez.

Amerika Birleşik Devletleri, petrol krizi sırasında Ocak 1974’te kalıcı yaz saatine geçti. Duyurulduğunda onay oranı yaklaşık %79’du. Şubata gelindiğinde, çocukların karanlıkta okula yürüdüğü bir kış ve geniş yankı uyandıran birkaç trafik ölümünün ardından, oran kabaca %42’ye düşmüştü. Karar ekimde, bir yıl bile dolmadan yürürlükten kaldırıldı.

Rusya 2011’de kalıcı yaz saatini denedi ve 2014’te aynı sebeple geri aldı: zaten uzun olan kış sabahlarının karanlığı.

Uyku araştırmacılarının kalıcı yaz saati yerine kalıcı standart saati savunmasının ve konu açıldığında bu ayrımda ısrar etmeye değmesinin sebebi budur. „Saat değişimini kaldıralım“ın popüler hâli genellikle yaz akşamlarını korumak demektir; oysa iki kez başarısız olan tam da o hâlidir.